Strona główna
Poznaj Gminę BrodyAL Gassen (1944-1945) - historia miejsca wymagająca dalszej, źródłowej rekonstrukcji.
AL Gassen był męskim podobozem KL Groß-Rosen, położonym na północny wschód od ówczesnego Gassen, dzisiejszego Jasienia. Opracowanie łączy informacje z Muzeum Gross-Rosen, dokumentacji Arolsen Archives, materiałów Buchenwaldu i opublikowanych orzeczeń sądowych. Tam, gdzie dokumentacja nie daje pełnej odpowiedzi, wskazujemy kierunek dalszych badań zamiast zastępować go domysłem.
Organizacja podobozu rozpoczęła się latem lub wczesną jesienią 1944 r.; pierwszy większy transport więźniów przybył pod koniec września. Stan obozu wynosił co najmniej około 700-800 osób. Byli to przede wszystkim Polacy i obywatele ZSRR, a także więźniowie innych narodowości.
Więźniowie byli wykorzystywani w produkcji lotniczej Focke-Wulf. Niemiecki materiał sądowy wskazuje, że oprzyrządowanie lotnicze wytwarzano w halach dawnej fabryki Flöther/Raussendorf.
Źródła opisują głód, przemoc i niewystarczającą opiekę medyczną. Zgony były częste, a sposób postępowania z ciałami zmieniał się w czasie funkcjonowania obozu. Badania archeologiczne IPN przeprowadzone w 2018 r. potwierdziły elementy infrastruktury obozowej.
Te ustalenia nie pozwalają jeszcze na pełne odtworzenie wszystkich miejsc pochówków ani losów każdego więźnia. Właśnie dlatego dokumentowanie i weryfikacja kolejnych źródeł pozostają konieczne.
Główna ewakuacja rozpoczęła się 12 lutego 1945 r. w kierunku Lipska. Przed nią osobny transport 55 chorych więźniów z Gassen został przyjęty w KL Buchenwald 23 lutego 1945 r. - to udokumentowany fakt, który pozwala skorygować część lokalnych przekazów.
Dokumentacja Leipzig-Thekla wykazuje 580 osób z Gassen; przy 20 pozycjach odnotowano śmierć przed formalnym włączeniem do stanu obozowego. Muzeum Gross-Rosen ocenia całkowite straty ewakuacji na co najmniej 120 osób.
Losy więźniów nie kończą się na opuszczeniu Jasienia. Część ludzi została włączona do systemu Buchenwaldu i trafiła do Leipzig-Thekla/Erla-Werke. Ten ciąg Gassen - Leipzig-Thekla jest widoczny w dokumentacji administracyjnej i imiennych listach.
Opublikowane orzeczenia dotyczące sprawy Gassen opisują również marsz ewakuacyjny oraz zbrodnie popełnione wobec więźniów uznanych za niezdolnych do dalszej drogi.
Historia AL Gassen jest częścią historii współczesnego Jasienia. Fotografie pokazują pomnik poświęcony ofiarom podobozu oraz wybrane miejsca miasta. Osadzają narrację w realnej przestrzeni Jasienia; nie przedstawiają rekonstrukcji obozu.
Arolsen Archives udostępniają publicznie pakiet 2351000 - dziewięć dokumentów odnoszących się bezpośrednio do Gassen, Leipzig i Erla-Werke. Kolejny istotny zespół to 8094500, dotyczący przejścia z Gross-Rosen do Buchenwaldu/Erla Leipzig. Ustalenia konfrontowane są z opisem Muzeum Gross-Rosen oraz opublikowanymi wyrokami: LG Köln 40-31/74, BGH 2 StR 216/80, LG Köln 59-19/80 i BGH 2 StR 259/81.