Avro Lancaster JA860 / AR-C2

1. Nocny nalot na Berlin

27 stycznia 1944 r. Avro Lancaster Mk III o numerze seryjnym JA860 i kodzie AR-C2 należał do 460. Dywizjonu Royal Australian Air Force, działającego w ramach RAF Bomber Command. Samolot wystartował z RAF Binbrook w Lincolnshire o 17.35. Celem był Berlin.

W operacji wysłano 530 bombowców, z których 481 zaatakowało cel. Australijskie dywizjony wysłały łącznie 49 Lancasterów; 48 dotarło nad cel, a sześć maszyn utracono. Sam 460. Dywizjon wystawił 18 samolotów. Nalot należał do długiej kampanii prowadzonej nad Niemcami przez Bomber Command.

Aby utrudnić niemieckim nocnym myśliwcom wczesne przechwycenie formacji, wybrano długą trasę nad Morzem Północnym. Przeprowadzono pozorowany atak na Helgoland, a samoloty Mosquito zrzucały fałszywe znaczniki. Niemieckie myśliwce nie zostały jednak całkowicie zmylone i oczekiwały nad Berlinem. Ostry skręt zaplanowany na trasie powrotnej powodował tłok w strumieniu bombowców i zwiększał ryzyko kolizji.

Po starcie nie odebrano z JA860 żadnej wiadomości. Maszyna nie powróciła do Binbrook. Początkowo jej los pozostawał nieznany; dopiero później ustalono, że czterech członków załogi zginęło, a trzech przeżyło i trafiło do niewoli.

2. Atak dwóch nocnych myśliwców

Najważniejszym świadectwem ostatnich minut lotu jest powojenne oświadczenie radiooperatora Reginalda Jamesa Rofe'a. Według jego relacji Lancaster został zaatakowany przez dwa myśliwce na wysokości około 21 000 stóp, czyli około 6400 metrów. Ostrzał unieruchomił tylną wieżyczkę i uszkodził interkom.

Wydano rozkaz opuszczenia samolotu, lecz zniszczona łączność sprawiła, że nawigator, bombardier i mechanik pokładowy najprawdopodobniej go nie usłyszeli. Mechanik William Murray był ranny w nogę. Rofe, Warwick Jonas i Reginald White opuścili maszynę na spadochronach. Rofe wyskoczył na wysokości około 8-10 tysięcy stóp, gdy Lancaster nurkował i nie dawał się już kontrolować. Na pokładzie pozostali McLachlan, Yates, Jones i Murray. Rofe został schwytany następnego dnia.

Relacja nie pozwala pewnie ustalić, który myśliwiec przeprowadził skuteczny atak ani dokładnej godziny i miejsca trafienia. Wiadomo natomiast, że trzej lotnicy, którzy wyskoczyli, przeżyli i zostali jeńcami wojennymi, a pozostali czterej zginęli.

3. Siedmiu lotników JA860

• William Robertson McLachlan (414947)pilot · RAAF · urodzony 19 listopada 1920 r. w Paisley w Szkocji; wstąpił do RAAF w Brisbane 6 grudnia 1941 r.; poległ w wieku 23 lat.
• Ronald Charles Yates (1577128)nawigator · RAF Volunteer Reserve · poległ w wieku 22 lat.
• James Michael Jones (1384281)celowniczy bombowy · RAF Volunteer Reserve · poległ.
• William Valentine Murray (1607910)mechanik pokładowy · RAF Volunteer Reserve · ranny podczas ataku; poległ w wieku 22 lat.
• Reginald James Rofe (413143)radiooperator i strzelec · RAAF · wyskoczył ze spadochronem, jeniec wojenny; zwolniony ze służby 14 grudnia 1945 r.
• Warwick Atherton Jonas (424189)strzelec górnej wieżyczki · RAAF · wyskoczył ze spadochronem, jeniec wojenny; zwolniony ze służby 21 listopada 1946 r.
• Reginald Duncan White (1890676)tylny strzelec · RAF Volunteer Reserve · wyskoczył ze spadochronem, jeniec wojenny.

Załoga była wspólnotą australijsko-brytyjską: trzech lotników służyło w RAAF, czterech w RAFVR. Wszyscy stanowili jeden operacyjny zespół 460. Dywizjonu.

4. Lancaster i przykładowa załoga 460. Dywizjonu

Standardowa załoga Lancastera liczyła siedem osób: pilota, nawigatora, radiooperatora, bombardiera, mechanika pokładowego, strzelca wieżyczki grzbietowej i tylnego strzelca. Sprawność całego samolotu zależała od współpracy wszystkich stanowisk; uszkodzenie interkomu podczas ataku na JA860 miało zatem krytyczne znaczenie.

5. Nieder-Jeser, Zasieki i powojenny pochówek

Miejsce upadku samolotu wiązane jest z rejonem dawnego Nieder-Jeser, w pobliżu dzisiejszych Zasiek. Historyczny Graves Concentration Report BAOR/EG&P/161, datowany 12 marca 1949 r., wskazuje, że 8 października 1948 r. szczątki czterech poległych przeniesiono z Nieder-Jeser na brytyjski cmentarz wojenny w Poznaniu. Dokumentacja wymienia wspólny grób 6.D.12; późniejsze wykazy mogą przedstawiać inną numerację, dlatego Fundacja wystąpiła o pełne wyjaśnienie historii rejestracji i ewentualnych zmian.

Wspólny pochówek obejmuje McLachlana, Yatesa, Jonesa i Murraya. Sam fakt przeniesienia szczątków nie odpowiada jednak na wszystkie pytania: jaki zakres miejsca przebadano w 1948 r., na jakiej podstawie dokonano identyfikacji, jakie przedmioty znaleziono i czy całość szczątków została wówczas wydobyta.

6. Odkrycie Fundacji i ekshumacja IPN

Podczas badań terenowych zespół Fundacji Rokita odnalazł w miejscu katastrofy pozostałości kokpitu JA860 oraz zalegające szczątki ludzkie. O znalezisku powiadomiono właściwe instytucje. Instytut Pamięci Narodowej przeprowadził następnie ekshumację pozostałych szczątków.

Odkrycie pokazuje, że powojenna historia miejsca nie została dotąd opisana w całości. Fundacja zabiega o dokumentację czynności z 1948 r., materiały dotyczące współczesnej ekshumacji, wyniki badań identyfikacyjnych i informacje potrzebne do rzetelnego poinformowania rodzin. Do czasu uzyskania końcowych dokumentów nie przypisujemy odnalezionych szczątków konkretnemu lotnikowi.

Fundacja skierowała zapytania do instytucji brytyjskich i australijskich, Commonwealth War Graves Commission, National Archives of Australia, Australian National University Archives i IPN. Poszukiwanie rodzin odbywa się przez legalne, dobrowolne kanały, bez ujawniania prywatnych danych osób żyjących.