Status ustalenia: prawdopodobna rekonstrukcja. Zbieżność dnia, rejonu i stopnia wojskowego jest istotną poszlaką, lecz żaden z publikowanych tu rosyjskich przekazów nie podaje nazwiska pojmanego oficera. Nie przedstawiamy identyfikacji z Glase jako faktu ostatecznie udowodnionego.
Dwa ślady prowadzące do 22 lutego 1945 roku
W niemieckich materiałach wykorzystywanych w kwerendzie Fundacji Rokita pojawia się Willy Glase, zapisywany także jako Willi Georg Glase. Według dotychczasowych ustaleń Fundacji niemieckie zapisy odnotowują jego zaginięcie 22 lutego 1945 roku. W opracowaniu dotyczącym walk o Forst przywołano również przekaz, że 21 lutego objął dowodzenie Grenadier-Regiment 698, a już następnego dnia zastąpił go Stegmann.
Tak krótki okres dowodzenia i nagłe zniknięcie oficera z relacji budzą pytanie o niewolę. Oryginalna niemiecka karta z zapisem o zaginięciu, wraz z pełną sygnaturą archiwalną, nie została jednak dołączona do obecnego zestawu źródeł. Informację niemiecką podajemy zatem jako element dotychczasowej kwerendy Fundacji, oczekujący na udokumentowanie skanem, nie jako nowo zweryfikowany odpis dziennika.
Drugi ślad pochodzi z biogramu Aleksieja Iwanowicza Dwojnoja w rosyjskim serwisie „Герои страны”. Według tej relacji 22 lutego 1945 roku, podczas marszu na podejściach do Forst, Dwojnoj pełnił służbę w bocznym ubezpieczeniu marszowym. Napotkał grupę niemieckich żołnierzy, otworzył ogień, zabił czterech z nich i wziął do niewoli niemieckiego pułkownika. Nazwiska jeńca nie podano. [1]
Kim był Aleksiej Dwojnoj?
Aleksiej Iwanowicz Dwojnoj (Алексей Иванович Двойной; 29 stycznia 1921 – 22 grudnia 1985) służył jako starszy zwiadowca plutonu dowodzenia 3. dywizjonu 313. Gwardyjskiego Pułku Artylerii. Pułk należał do 121. Gwardyjskiej Dywizji Strzeleckiej, walczącej w składzie 13. Armii 1. Frontu Ukraińskiego. Rosyjski stopień „гвардии ефрейтор” oddajemy tu jako „kapral gwardii”.
W związku z wydarzeniem pod Forst dowódca pułku przedstawił go do Orderu Wojny Ojczyźnianej I stopnia; ostatecznie rozkazem dowódcy 13. Armii z 17 kwietnia 1945 roku otrzymał Order Chwały II stopnia. 22 lutego to data opisywanego czynu, a 17 kwietnia — data odznaczenia. Nie należy ich utożsamiać.
Najbardziej prawdopodobny przebieg spotkania
Jeżeli obydwie relacje opisują to samo wydarzenie, Glase mógł 22 lutego przemieszczać się w rejonie wschodnich podejść do Forst z niewielką grupą żołnierzy. Zwiadowca maszerującej jednostki radzieckiej, działający w bocznym ubezpieczeniu, natknął się na tę grupę. Po wymianie ognia oficer został jeńcem. Taki przebieg tłumaczyłby jednocześnie niemieckie zaginięcie i rosyjski meldunek o pojmaniu wysokiego rangą oficera.
To rekonstrukcja warunkowa, nie zapis konkretnego przesłuchania. Nie znamy dokładnej trasy Glasego, miejsca kontaktu, nazwisk pozostałych uczestników ani dalszych losów jeńca. Nie możemy wskazać na mapie konkretnego budynku lub odcinka torów jako miejsca jego pojmania.
Co wnosi strona „Город Форст”?
Publikowany niżej rosyjski skan, oznaczony numerem strony 10, opisuje marsz przez obszar leśny, dojście do linii kolejowej i opanowanie stacji. Według tekstu 3. batalion strzelecki dowodzony przez kapitana gwardii Iwanowa zajął stację, natomiast 1. batalion w jej rejonie schwytał pułkownika armii niemieckiej. Na tej samej stronie opisano także zakład produkujący proch i walki w Forst. [2]
To ważny równoległy przekaz o pojmaniu pułkownika, ale nie wymienia ani Glasego, ani Dwojnoja. Wzmianka o 1. batalionie i biogram zwiadowcy artyleryjskiego mogą dotyczyć tego samego kontaktu, lecz równie dobrze różnych zdarzeń. Nie wolno połączyć ich bezwarunkowo.
Poniżej narracji umieszczono meldunek operacyjny nr 010, datowany 25 lutego 1945 roku, godz. 16.00. Jego data odnosi się do meldunku, a nie automatycznie do wszystkich poprzedzających akapitów. Nie daje ona podstaw do przeniesienia daty pojmania z 22 na 25 lutego.
Jak czytać rozkaz z 17 kwietnia?
Drugi reprodukowany dokument to pierwsza strona rozkazu nr 139/н dla wojsk 13. Armii 1. Frontu Ukraińskiego z 17 kwietnia 1945 roku. Widoczna strona wymienia sześciu innych żołnierzy odznaczonych Orderem Czerwonego Sztandaru. Na tej stronie nie ma nazwiska Dwojnoja. Sama zgodność daty z biogramem nie dowodzi, że oglądamy imienny zapis jego odznaczenia. Do takiego potwierdzenia potrzebna jest właściwa dalsza karta lub karta nagrodowa. [3]
Granice ustaleń i dalsza kwerenda
- Najmocniejszą poszlaką jest zgodność daty 22 lutego 1945 roku i rejonu Forst w niemieckiej informacji o zaginięciu oraz rosyjskim biogramie.
- Rosyjskie określenie „полковник” oznacza pułkownika; niemiecki Glase bywa określany jako Oberstleutnant. Różnicę zapisujemy, ale samą różnicą stopni nie rozstrzygamy tożsamości jeńca.
- Kluczowe brakujące dokumenty to niemiecki zapis o zaginięciu, imienna radziecka ewidencja jeńca, protokół przesłuchania i pełny dokument odznaczeniowy Dwojnoja.
- Podziemny charakter fabryki, jej udział „1/10” w produkcji prochu i rozpoznanie czołgów jako „Tygrysy” są twierdzeniami radzieckiego dokumentu. Nie stanowią automatycznie zweryfikowanych danych technicznych lub przemysłowych.
Walki o Forst nie zakończyły się w lutym 1945 roku. Opisy lutowe odnoszą się do ówczesnych działań, w tym wschodniej części miasta. Walki o Forst trwały do wieczora 17 kwietnia 1945 roku. Zachowujemy to rozróżnienie także wtedy, gdy język radzieckiej relacji sugeruje szeroko rozumiane „oczyszczanie miasta”.
Poniżej udostępniamy oba rosyjskie skany, ich odczyt i tłumaczenie. Zachowano historyczny język źródła; określenia ocenne, dane o stratach i opisy sukcesów są głosem autora dokumentu, a nie współczesną oceną Fundacji.
Dokument 1. „Miasto Forst” — pełny odczyt strony 10
Przekład całej widocznej strony, łącznie z końcówką poprzedniego fragmentu i dalszą narracją poniżej meldunku. Połączono wyrazy przeniesione między wierszami. Numer pułku w pierwszym akapicie jest poprawiany ręcznie; odczyt 240 pozostaje niepewny. Nazwisko szefa sztabu również wymaga porównania z oryginałem lepszej jakości. W źródle są wartościujące sformułowania, twierdzenie o „podziemnej” fabryce oraz niezweryfikowane dane produkcyjne i bojowe; zachowujemy je jako treść dokumentu.
Oryginał rosyjski – transkrypcja
— 10 —
Бойцы и командиры батальона самоотверженно дрались нещадя своих жизней. С помощью 240 [номер исправлен; чтение неуверенное] Гвардейского Стрелкового полка немцы были разгромлены и большая их часть осталась на поле боя трупами.
ГОРОД ФОРСТ
Продолжая выполнять приказ командования на наступление полк двинулся вперед в общем направлении город Форст. Двигаясь по лесному массиву полк подошел к железной дороге, разведка донесла, что впереди на железнодорожной станции замечены патрули противника. 3-й стрелковый батальон под командованием умелого и отважного воина-суворовца гвардии капитана Иванова бесшумно подошел к станции и без одной потери овладел ей. Оказавшие сопротивление, патрули были уничтожены.
В районе железнодорожной станции 1-й стрелковый батальон захватил в плен полковника немецкой армии.
В районе станции был захвачен крупнейший подземный завод, производящий порох, он вырабатывал 1/10 всей пороховой промышленности Германии.
Вечером был получен приказ на наступление на город Форст с задачей очистить восточный берег реки Нейсе и овладеть восточной частью города который река Нейсе разделяла на две части.
Поздней ночью после короткой артподготовки батальоны ворвались в город Форст. Уличные бои в городе Форсте разбивались на ожесточенные схватки за каждый — квартал, дом и этаж. Крупный промышленный центр Германии — насчитывающий до 30 оборонных заводов, в том числе крупнейший завод электрооборудования эвакуированный из Берлина, город Форст представлял для противника важный опорный пункт на левом берегу реки Нейсе. Каждый дом был превращен в опорный пункт. Гарнизон города был усилен многочисленными отрядами фолькштурма. В помощь им были брошены танки типа «Тигр», бронетранспортеры и самоходные орудия. Несмотря на ожесточенное сопротивление противника, неоднократно переходившего в контратаки полк дом за домом, квартал за кварталом продолжал очищать город.
Оперативная сводка № 010 Штагвардполк 342 экз. 2
Восточная окраина города Форст 25.02.1945 года на 16.00
1. Противник продолжал упорно оборонять восточную окраину города Форста, организовав оборону в каменных зданиях отдельными очагами сопротивления. В восточном предместьи города Форст продолжают действовать два танка типа «Тигр», три самоходки и четыре бронетранспортера, которые курсируют с одного участка на другой.
2. 342 Гвардейский Стрелковый полк после артподготовки в 12.00 перешел в наступление и ведя уличные бои очищает дома от мелких групп противника в результате боя занял:
2-ой Стрелковый батальон — 2 квартала
1-ый Стрелковый батальон — 7 домов
3-ий Стрелковый батальон — 2 квартала
Командир 342 ГВСП
Гвардии полковник /Карташов/
Начальник штаба
Гвардии майор /Неберивутя/ [чтение фамилии неуверенное]
Уличные бои в городе Форст насыщены мужеством, героизмом и беззаветной отвагой наших бойцов, командиров и политработников. Они явились первыми уличными боями полка, за время Великой Отечественной войны, которые дали богатые навыки для дальнейших уличных боев всему личному составу.
Гвардии младший лейтенант Максимов — парторг 3-го Стрелкового батальона — с маленькой группой бойцов отбивал яростные контратаки противника, уничтожив при этом свыше роты солдат противника.
Tłumaczenie polskie
— 10 —
Żołnierze i dowódcy batalionu walczyli z poświęceniem, nie szczędząc życia. Z pomocą 240. [numer poprawiony; odczyt niepewny] Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego Niemcy zostali rozgromieni, a większa ich część pozostała na polu walki jako polegli.
MIASTO FORST
Kontynuując wykonanie rozkazu dowództwa o natarciu, pułk ruszył naprzód w ogólnym kierunku miasta Forst. Maszerując przez kompleks leśny, pułk dotarł do linii kolejowej. Zwiad zameldował, że przed nim, na stacji kolejowej, zauważono patrole przeciwnika. 3. batalion strzelecki, dowodzony przez sprawnego i odważnego żołnierza-suworowca, kapitana gwardii Iwanowa, bezszelestnie podszedł do stacji i opanował ją bez ani jednej straty. Patrole, które stawiały opór, zostały zniszczone.
W rejonie stacji kolejowej 1. batalion strzelecki wziął do niewoli pułkownika armii niemieckiej.
W rejonie stacji zdobyto największy podziemny zakład produkujący proch. Wytwarzał on 1/10 całej produkcji niemieckiego przemysłu prochowego.
Wieczorem otrzymano rozkaz natarcia na miasto Forst z zadaniem oczyszczenia wschodniego brzegu Nysy i opanowania wschodniej części miasta, które rzeka Nysa dzieliła na dwie części.
Późną nocą, po krótkim przygotowaniu artyleryjskim, bataliony wdarły się do miasta Forst. Walki uliczne w Forst rozpadały się na zaciekłe starcia o każdy kwartał, dom i piętro. Miasto Forst, duży ośrodek przemysłowy Niemiec, liczący do 30 zakładów przemysłu obronnego, w tym największy zakład urządzeń elektrycznych ewakuowany z Berlina, stanowiło dla przeciwnika ważny punkt oporu na lewym brzegu Nysy. Każdy dom zamieniono w punkt oporu. Garnizon miasta wzmocniono licznymi oddziałami Volkssturmu. Na pomoc skierowano im czołgi typu „Tygrys”, transportery opancerzone i działa samobieżne. Mimo zaciekłego oporu przeciwnika, wielokrotnie przechodzącego do kontrataków, pułk, dom po domu i kwartał po kwartale, nadal oczyszczał miasto.
Meldunek operacyjny nr 010. Sztab 342. Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego. Egz. 2
Wschodni skraj miasta Forst, 25.02.1945 roku, stan na godz. 16.00
1. Przeciwnik nadal uporczywie bronił wschodniego skraju miasta Forst, organizując obronę w murowanych budynkach w formie odrębnych punktów oporu. Na wschodnim przedmieściu Forst nadal działają dwa czołgi typu „Tygrys”, trzy działa samobieżne i cztery transportery opancerzone, przemieszczające się z jednego odcinka na drugi.
2. 342. Gwardyjski Pułk Strzelecki po przygotowaniu artyleryjskim o godz. 12.00 przeszedł do natarcia i, prowadząc walki uliczne, oczyszcza domy z niewielkich grup przeciwnika. W wyniku walki zajął:
2. batalion strzelecki — 2 kwartały;
1. batalion strzelecki — 7 domów;
3. batalion strzelecki — 2 kwartały.
Dowódca 342. Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego
Pułkownik gwardii /Kartaszow/
Szef sztabu
Major gwardii /Neberiwutia/ [odczyt nazwiska niepewny]
Walki uliczne w mieście Forst były pełne męstwa, bohaterstwa i bezgranicznej odwagi naszych żołnierzy, dowódców i pracowników politycznych. Były to pierwsze walki uliczne pułku podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej; dały całemu stanowi osobowemu bogate doświadczenie potrzebne w dalszych walkach ulicznych.
Młodszy lejtnant gwardii Maksimow, organizator partyjny 3. batalionu strzeleckiego, z niewielką grupą żołnierzy odpierał zaciekłe kontrataki przeciwnika, zabijając przy tym więcej niż kompanię żołnierzy nieprzyjaciela.
Dokument 2. Rozkaz nr 139/н z 17 kwietnia 1945 r. — widoczna pierwsza strona
Pełny odczyt czytelnej treści pierwszej strony. Zachowano zakres widocznej listy: pozycje 1–6. Jest to rozkaz przyznający na tej stronie Order Czerwonego Sztandaru innym osobom, nie karta imienna Dwojnoja. Słabo czytelna pieczęć i odręczne oznaczenia kancelaryjne nie zostały rekonstruowane; nagłówek daty i numer rozkazu odczytano z wpisów czerwonym atramentem. Przekład nazw wyróżniających jednostek jest opisowy.
Oryginał rosyjski – transkrypcja
Секретно. Экз. …
ПРИКАЗ
ВОЙСКАМ 13 АРМИИ ПЕРВОГО УКРАИНСКОГО ФРОНТА
«17» апреля 1945 г. № 139/н
Действующая Армия.
От имени Президиума Верховного Совета Союза ССР, за образцовое выполнение боевых заданий Командования на фронте борьбы с немецкими захватчиками и проявленные при этом доблесть и мужество
НАГРАЖДАЮ:
Орденом КРАСНОГО ЗНАМЕНИ
1. Майора АРСЮХИНА Ивана Александровича — Заместителя по политчасти командира 968 артиллерийского Станиславского Краснознаменного полка 395 стрелковой Таманской Краснознаменной ордена Суворова дивизии.
2. Гвардии подполковника ДМИТРИЕВА Сергея Федоровича — Командира 917 артиллерийского Сандомирского полка 350 стрелковой Житомирской Краснознаменной ордена Богдана Хмельницкого дивизии.
3. Майора КОТЛЯРОВА Семена Семеновича — Заместителя командира 134 артиллерийского полка 172 стрелковой Павлоградской ордена Суворова дивизии.
4. Гвардии майора КАЗЬМИНА Никифора Павловича — Заместителя командира 203 Гвардейского Гаубичного артиллерийского ордена Богдана Хмельницкого и Кутузова полка 2 Гвардейской Гаубичной артиллерийской Речицкой Краснознаменной бригады Первой Гвардейской артиллерийской Глуховской Краснознаменной ордена Суворова и Богдана Хмельницкого дивизии Прорыва РГК.
5. Капитана СТАНКЕВИЧ Ивана Фомича — Командира дивизиона 379 артиллерийского полка 147 стрелковой Станиславской дивизии.
6. Гвардии майора СОЛОДОВНИКОВА Александра Ивановича — Заместителя по политчасти командира 200 Гвардейского легко-артиллерийского Краснознаменного ордена Богдана Хмельницкого полка 3 Гвардейской легкой артиллерийской Бахмачско-Киевской Краснознаменной ордена Кутузова бригады Первой Гвардейской Артиллерийской Глуховской Краснознаменной ордена Суворова и Богдана Хмельницкого дивизии Прорыва РГК.
Tłumaczenie polskie
Tajne. Egz. …
ROZKAZ
DLA WOJSK 13. ARMII PIERWSZEGO FRONTU UKRAIŃSKIEGO
17 kwietnia 1945 r., nr 139/н
Armia czynna.
W imieniu Prezydium Rady Najwyższej Związku SRR, za wzorowe wykonanie zadań bojowych dowództwa na froncie walki z niemieckimi najeźdźcami oraz wykazane przy tym męstwo i odwagę
ODZNACZAM:
ORDEREM CZERWONEGO SZTANDARU
1. Majora Iwana Aleksandrowicza ARSIUCHINA — zastępcę dowódcy do spraw politycznych 968. Stanisławowskiego Pułku Artylerii odznaczonego Orderem Czerwonego Sztandaru, w składzie 395. Tamańskiej Dywizji Strzeleckiej odznaczonej Orderami Czerwonego Sztandaru i Suworowa.
2. Podpułkownika gwardii Siergieja Fiodorowicza DMITRIJEWA — dowódcę 917. Sandomierskiego Pułku Artylerii 350. Żytomierskiej Dywizji Strzeleckiej odznaczonej Orderami Czerwonego Sztandaru i Bohdana Chmielnickiego.
3. Majora Siemiona Siemionowicza KOTLAROWA — zastępcę dowódcy 134. Pułku Artylerii 172. Pawłogradzkiej Dywizji Strzeleckiej odznaczonej Orderem Suworowa.
4. Majora gwardii Nikifora Pawłowicza KAŹMINA — zastępcę dowódcy 203. Gwardyjskiego Pułku Artylerii Haubic odznaczonego Orderami Bohdana Chmielnickiego i Kutuzowa, w składzie 2. Gwardyjskiej Rzeczyckiej Brygady Artylerii Haubic odznaczonej Orderem Czerwonego Sztandaru, należącej do 1. Gwardyjskiej Głuchowskiej Dywizji Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa, odznaczonej Orderami Czerwonego Sztandaru, Suworowa i Bohdana Chmielnickiego.
5. Kapitana Iwana Fomicza STANKIEWICZA — dowódcę dywizjonu 379. Pułku Artylerii 147. Stanisławowskiej Dywizji Strzeleckiej.
6. Majora gwardii Aleksandra Iwanowicza SOŁODOWNIKOWA — zastępcę dowódcy do spraw politycznych 200. Gwardyjskiego Pułku Artylerii Lekkiej odznaczonego Orderami Czerwonego Sztandaru i Bohdana Chmielnickiego, w składzie 3. Gwardyjskiej Bachmacko-Kijowskiej Brygady Artylerii Lekkiej odznaczonej Orderami Czerwonego Sztandaru i Kutuzowa, należącej do 1. Gwardyjskiej Głuchowskiej Dywizji Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa, odznaczonej Orderami Czerwonego Sztandaru, Suworowa i Bohdana Chmielnickiego.
Źródła i uwagi
- Олег Кожухарь, «Двойной Алексей Иванович», Герои страны: Biogram oraz zapis strony przekazany przez użytkownika. Opisuje pojmanie nienazwanego pułkownika 22.02.1945 i odznaczenie 17.04.1945. Źródła biogramu: dokumenty „Подвиг народа” oraz słownik kawalerów Orderu Chwały, Moskwa 2000.
- «Город Форст», strona 10 / Seite 10 / page 10: Przekazany skan radzieckiej relacji zawierającej meldunek operacyjny nr 010 sztabu 342. Gwardyjskiego Pułku Strzeleckiego z 25.02.1945. Brak pełnej sygnatury archiwalnej w przesłanym materiale. Reprodukcja ze znakiem wodnym „Память народа”.
- Приказ № 139/н, 13-я армия, 17.04.1945: Przekazana pierwsza strona rozkazu. Widoczne pozycje 1–6 dotyczą Orderu Czerwonego Sztandaru i nie wymieniają Dwojnoja.
- Kwerenda Fundacji Rokita / Recherche der Stiftung Rokita / Rokita Foundation research: Dotychczasowe ustalenia o niemieckim zapisie zaginięcia Glasego 22.02.1945 oraz zmianie dowództwa Grenadier-Regiment 698. Do pełnej weryfikacji potrzebny oryginalny dziennik i sygnatura. Informacji tej nie przypisujemy rosyjskim dokumentom.