1945 - Twierdza Forst

Rys historyczny: Forst i okolice w 1945 r.

Na początku 1945 r. Forst (Lausitz) nadal było miastem zaplecza, choć wojna zbliżała się do niego w tempie, którego jeszcze kilka miesięcy wcześniej trudno było sobie wyobrazić. Po wschodniej stronie Nysy, za Berge i Scheuno, pracował rozległy kompleks Deutsche Sprengchemie Forst-Scheuno. Ekspertyza G.E.O.S. z 1995 r. zestawia dla okresu od września 1944 do stycznia 1945 ponad 6,2 tys. ton produkcji prochu, co pokazuje, że przemysł wojenny działał niemal do chwili, gdy linia frontu znalazła się bezpośrednio pod miastem. W styczniu przez Forst i jego wschodnie dzielnice przechodzili uchodźcy ze wschodu. Lokalne wspomnienia pokazują obraz miasta jeszcze funkcjonującego, lecz coraz wyraźniej żyjącego w cieniu nadchodzącego frontu.

Przełom nastąpił w lutym. 8 lutego rozpoczęła się operacja dolnośląska 1 Frontu Ukraińskiego. W ciągu kolejnych dni wojska radzieckie przesunęły się ku Nysie Łużyckiej. Oficjalny materiał miasta Forst odnotowuje, że 14 lutego trzy radzieckie czołgi znalazły się już na wschodnim brzegu Nysy między Jähnsdorf, dzisiejszym Janiszowicami, a mostem w Sacro. Most został zniszczony, czołgi unieruchomione, byli zabici. Był to czytelny sygnał, że Forst przestało być tylko zapleczem wojny.

Dalsze walki lutowe można śledzić nie tylko w późniejszych opracowaniach. Portal German Docs in Russia udostępnia niemiecki KTB nr 14 Grenadier-Regiment 698 za okres 19-28 lutego 1945 r., opisany wprost jako dokument dotyczący „walk w rejonie Forst/Lausitz”, wraz z mapą miasta. Jest to jeden z najważniejszych tropów dla szczegółowej rekonstrukcji ostatnich dni lutego, ponieważ pozwala zejść z poziomu ogólnej historii frontu do dokumentacji konkretnego odcinka. Lokalne opracowania pamięci dodają do tego daty związane z ostrzałem Forst, pożarem kościoła św. Mikołaja oraz zniszczeniem Lange Brücke. Te informacje pokazujemy jednak jako źródła lokalne i konfrontujemy z dziennikami bojowymi, nie traktując ich automatycznie jako równorzędnych dokumentom operacyjnym.

Po dojściu Armii Czerwonej do Nysy powstała sytuacja niezwykła dla historii miasta. Rzeka, dotąd łącząca Forst z Berge i drogami prowadzącymi dalej ku Scheuno i Pförten, stała się linią frontu. Zerwane przeprawy i ostrzał odcięły oba brzegi. Przez kilka tygodni, od końca lutego do połowy kwietnia, działania miały w dużej mierze charakter pozycyjny: rozbudowywano stanowiska, prowadzono rozpoznanie i ogień artyleryjski, przygotowywano przeprawy oraz gromadzono siły do operacji, która miała otworzyć drogę na Berlin.

W tym okresie pojawia się określenie „Festung Forst”. W literaturze powojennej, przywołanej także w rozprawie Jeannette Michelmann, powtarzana jest informacja, że pod koniec marca Wehrmacht ogłosił Forst twierdzą, a ludność cywilną nakazano ewakuować. Na początku kwietnia miasto miało sprawiać wrażenie niemal wymarłego; według tej samej literatury tylko niewielka liczba mieszkańców uniknęła ewakuacji. W obecnej kwerendzie Fundacji nie odnaleźliśmy jednak pierwotnego rozkazu Wehrmachtu nadającego Forst formalny status „Festung”. Michelmann odsyła w tym miejscu do późniejszego opracowania Ihlo i Scholze z 1972 r. Z tego powodu słowo „Festung” pozostaje w tytule w cudzysłowie: jako utrwalone określenie historyczne wymagające dalszej weryfikacji archiwalnej, a nie bezspornie potwierdzony tytuł administracyjno-wojskowy.

16 kwietnia 1945 r. rozpoczęła się operacja berlińska. Na odcinku Nysy pod Forst działała m.in. 3 Armia Gwardii 1 Frontu Ukraińskiego. Dziennik bojowy dostępny w Pamyat Naroda opisuje forsowanie rzeki: do godziny 8.00 pierwsze rzuty zakończyły przeprawę i uchwyciły przyczółki na zachodnim brzegu, a do 10.30 obrona została przełamana na kilka kilometrów w głąb, co umożliwiło rozwijanie głównych sił. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego końca walk o Forst. Miasto, mosty, zabudowa i pozycje nad rzeką tworzyły osobny węzeł oporu.

Szczególnie ważny jest fragment dziennika 76 Korpusu Strzeleckiego zatytułowany „Szturm Forst i forsowanie rzeki Nysy”. Dokument opisuje wypieranie obrońców z pierwszej linii okopów, walki o kwartały miasta przygotowane do obrony oraz nieudane podejście do przeprawy pod silnym ogniem karabinów maszynowych, artylerii i moździerzy. Źródło pokazuje, że walka o Forst nie była jedną chwilą na mapie operacyjnej, lecz serią działań na obu brzegach i w zabudowie. Opracowanie Michelmann datuje zasadnicze walki w mieście na 16-18 kwietnia. Późniejsze syntezy radzieckie i rosyjskie opisują 18 kwietnia jako moment zajęcia Forst po ciężkich walkach ulicznych, lecz przy szczegółowej chronologii pierwszeństwo dajemy dziennikom bojowym.

Skutki były katastrofalne. Badania powojenne przytaczane przez Michelmann mówią o około 38 procentach budynków całkowicie zniszczonych i około połowie uszkodzonych częściowo. Polski opis archiwalny Magistratu Forst podkreśla szczególnie ciężkie zniszczenie prawobrzeżnego Berge. Po wojnie Nysa stała się granicą państwową. Zachodni brzeg pozostał w Niemczech, wschodni - z dawnym Forst-Berge - znalazł się w Polsce i z czasem otrzymał nazwę Zasieki. W ten sposób linia frontu z 1945 r. stała się w dużym stopniu linią nowej granicy, rozcinając jeden dawny organizm miejski.

Historia Forst w 1945 r. wymaga więc czytania równolegle źródeł niemieckich, radzieckich i polskich. Dzienniki bojowe pokazują decyzje i przebieg walk, archiwa miejskie i państwowe dokumentują przestrzeń oraz skutki, a wspomnienia mieszkańców przywracają doświadczenie ewakuacji, ostrzału i powrotów. Dziewięć podstron poniżej rozdziela te warstwy. Tam, gdzie źródła nie są zgodne albo nie udało się dotrzeć do dokumentu pierwotnego, zaznaczamy to wprost.

Dziewięć podstron

Źródła i hierarchia wiarygodności

Pierwszeństwo mają dzienniki bojowe i metadane archiwalne. Opracowania naukowe służą do syntezy, a wspomnienia i lokalne chronologie są oznaczane jako osobna warstwa.

Materiały projektu

Ekspertyza G.E.O.S. z 30.11.1995 r. pozostaje źródłem dla historii DSC Forst-Scheuno, produkcji do początku 1945 r. i serii zdjęć lotniczych. Zgodnie z zasadami r20 skany dokumentu nie są używane jako ilustracje tej podstrony.