Badania skażenia środowiska
Co naprawdę wykazało pierwsze rozpoznanie środowiskowe dawnej fabryki DSC Forst-Scheuno i których miejsc nie wolno było pominąć w kolejnych badaniach?
Co właściwie zbadano w 1995 roku?
Ekspertyza G.E.O.S. nie była pełną inwentaryzacją skażeń całego dawnego zakładu. Jej część środowiskowa miała charakter pierwszego rozpoznania orientacyjnego: odtworzono funkcje budynków i procesów, przeanalizowano archiwalne zdjęcia lotnicze, wskazano strefy podejrzane, a następnie pobrano pięć próbek z miejsc reprezentujących różne źródła ryzyka. [1]
Dlaczego Brandenburgia badała teren po polskiej stronie?
We wstępie ekspertyzy wyjaśniono, że dawna fabryka DSC Forst-Scheuno leżała po wojnie na terytorium Polski, bezpośrednio przy granicy i w obszarze współpracy Euroregionu Sprewa-Nysa-Bóbr. Brandenburskie Ministerstwo Środowiska, Ochrony Przyrody i Planowania Przestrzennego zleciło G.E.O.S. pierwsze rozpoznanie zagrożeń; prace prowadzono we współpracy z polskimi instytucjami, w tym administracją Gminy Brody i służbami ochrony środowiska. [1]
1994: rekonstrukcja Preußa
Bibliografia Uniwersytetu w Moguncji potwierdza niepublikowane opracowanie J. Preußa i zespołu: Rekonstruktion der ehemaligen Fabrik ... der Deutschen Sprengchemie (DSC) in Forst. Miało 141 stron, 38 tabel, 12 ilustracji, 36 opisów budynków i plan 1:5000; zamawiającym był GEOS Freiberg. [2]
1991-1995: Rüstungsaltlasten
Brandenburgia prowadziła w tym czasie systematyczną ewidencję dawnych terenów zbrojeniowych. Seminarium z 22 czerwca 1995 r. i tom Rüstungsaltlasten dokumentują ówczesną metodykę i skalę programu. [3][4]
Dwa etapy jednego rozpoznania
Ekspertyza G.E.O.S. z 1995 r. korzystała z rekonstrukcji procesów i obiektów przygotowanych przez grupę z Moguncji. Jest więc zasadne traktować pracę Preußa z 1994 r. jako ważną podstawę historyczno-technologiczną późniejszej oceny środowiskowej, bez utożsamiania obu dokumentów.
Dodatkowy trop archiwalny: Brandenburgisches Landeshauptarchiv / Deutsche Digitale Bibliothek przechowuje jednostkę 1800 MUNR 602 „Rüstungsaltlastenverdachtsflächen im Land Brbg. - Bestandsaufnahme u. Handlungskonzept Endbericht” z 1993 r. [5] Sama ta jednostka nie dowodzi jednak, że dotyczyła Forst-Scheuno.
Jak wybierano miejsca podejrzane?
G.E.O.S. połączył analizę historyczną z oględzinami terenu. Z dokumentacji produkcyjnej odtwarzano miejsca pracy z kwasami, nitrogliceryną i dwunitroglikoloazotanem, obiekty neutralizacji, osadniki, instalacje energetyczne, warsztaty, strzelnicę, stanowiska spalania i drogi odprowadzania ścieków. [1]
Drugim narzędziem były zdjęcia lotnicze: alianckie z 1944/45 r., radzieckie z 1953 r. i zdjęcia w podczerwieni z 1992 r. Szukano anomalii roślinności, pustych powierzchni, nasypów, dużych stref bezdrzewnych oraz śladów osadników i składowisk. Autorzy podkreślali, że fotografia lotnicza nie jest dowodem skażenia - służy do wskazania miejsc, w których warto pobrać próbki.
Funkcja budynku była równie ważna jak „plama” na zdjęciu
Jeśli z historii technologii wynikało, że w danym miejscu pracowano z kwasami, olejami, paliwem, ołowiem, amunicją lub ściekami poprodukcyjnymi, obszar otrzymywał wysoki priorytet również wtedy, gdy powierzchnia nie wyróżniała się wyraźnie na zdjęciu lotniczym.
To podejście odpowiada logice późniejszych badań rüstungsaltlasten: historyczno-genetyczna rekonstrukcja zakładu poprzedza właściwe rozpoznanie geochemiczne. [2][3]
Co badano w laboratorium?
Raport wymienia m.in. wilgotność i pozostałość suchą, węglowodory olejów mineralnych, związki BTX, ekstrahowalne związki chlorowcoorganiczne, azotany i azot, rozpuszczalne sole oraz szeroki zestaw metali: arsen, ołów, chrom, miedź, kadm, nikiel, srebro, cynk i inne. Metody analityczne oparto w dużej części na ówczesnych normach DIN. [1]
Procesy kwasowe
Najważniejsze były odczyn, siarczany i metale mogące pochodzić z aparatury, zbiorników, wykładzin i osadów z procesu HOKO.
Paliwa, oleje i WWA
W rejonach kotłowni, transportu, warsztatów i miejsc spalania szukano węglowodorów olejów mineralnych oraz wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych.
Substancje specyficzne dla produkcji
Historia procesów wskazywała również na fenol i związki cyjankowe w wytlewni gazu, a w wydziałach prochowych na potrzebę badań materiałów wybuchowych i ich pozostałości.
Skala historycznych ścieków: w dokumentach przywołanych przez G.E.O.S. dla zakładu Forst-Scheuno występuje ok. 580,6 m³ ścieków na godzinę w stanie normalnym i do 780 m³/h przy obciążeniu maksymalnym. Część strumieni była neutralizowana lub oczyszczana, a następnie kierowana do systemu odprowadzającego do Nysy. To dane projektowo-eksploatacyjne z epoki zakładu, a nie pomiar z 1995 r. [1]
Pięć próbek - i pięć różnych sygnałów
Polskie urzędy zaakceptowały pięć proponowanych punktów pierwszego poboru. Każdy reprezentował inny typ potencjalnego obciążenia. [1]
| Próbka | Miejsce / kontekst | Wynik i interpretacja z 1995 r. |
|---|---|---|
| N1 | HOKO I; jamy ze smołą wytlewni gazu | Raport zwraca uwagę na wysoką zawartość fenolu i wiąże ją z procesem oczyszczania gazu wytlewnego. Z historii procesu wynikało również stosowanie związków zawierających cyjanki; autorzy zalecili szczególną kontrolę możliwości oddziaływania na wody podziemne. |
| N2 | magazyn kwasu siarkowego; osady w formie prochu | Wyjątkowo kwaśny odczyn: pH 1,2. Stężenie siarczanów wynosiło 1887 mg/l, co G.E.O.S. uznał za dowód pozostałości kwasu siarkowego i jego soli. |
| N3 | zbiornik osadu ściekowego HOKO I | Pb 2590 mg/kg TS. W historycznym porównaniu do wartości B „listy holenderskiej” raport ocenił ołów jako podwyższony o ponad 1700%. Obecność innych metali wiązano z procesem HOKO i materiałami aparatury. |
| NGL II | „Góra Oliwna II”, studnia chłonna w budynku kwasu | Pb 1490 mg/kg TS; ponadto Cr 165, Cu 25, Ni 10 i Zn 93 mg/kg TS. Raport klasyfikował ołów jako podwyższony o ponad 990% względem historycznego punktu odniesienia. |
| Br.pl. | obrzeże strzelnicy; podejrzewane miejsce usuwania odpadów | Zn 1380, Cu 218, Pb 155, Cr 65, Ni 8,2, Cd 2,7 i Ag 0,1 mg/kg TS. Wykryto również węglowodory olejów mineralnych i mniejsze ilości WWA. Autorzy uznali miejsce za prawdopodobne składowisko odpadów i nie wykluczyli funkcji placu spalania. |
Uwaga krytyczna do źródła: błąd w tekście przy NGL II
W polskiej wersji ekspertyzy w jednym zdaniu dotyczącym NGL II pojawia się sformułowanie, że „miedź” wynosi 1490 mg/kg. Jest ono sprzeczne z tabelą 24 oraz z komentarzem bezpośrednio pod tabelą, które jednoznacznie przypisują 1490 mg/kg ołowi (Pb), a miedzi 25 mg/kg. W tej podstronie przyjęto wartości tabelaryczne i późniejszą interpretację raportu: 2590 mg/kg Pb dla N3 oraz 1490 mg/kg Pb dla NGL II.
TS = sucha masa. Zapisy liczb odpowiadają tabeli 24 ekspertyzy. Historyczna „lista holenderska” była użyta przez autorów jako ówczesny punkt odniesienia; nie jest to współczesna polska norma prawna.
Co uznano za miejsca o najwyższym potencjale zagrożeń?
Najważniejszym wynikiem ekspertyzy nie była jedna „mapa skażenia”, lecz hierarchia miejsc wymagających dalszych prac. Autorzy łączyli konkretne wyniki laboratoryjne z historią procesów i możliwymi drogami migracji zanieczyszczeń. [1]
Wysoki priorytet
Instalacje HOKO I i II, wydziały NGL, strzelnica i pobliskie miejsca możliwego usuwania odpadów, stanowisko spalania oraz składowiska materiałów resztkowych związanych z energetyką.
Mniejszy potencjał
Obszary walcarek i pras, suszarnie oraz część budynków prochowych, a także główny system odprowadzania ścieków - szczególnie tam, gdzie mogły pozostawać osady.
Brak istotnego zagrożenia produkcyjnego
Dla budynku straży pożarnej oraz głównego budynku administracyjnego autorzy nie wskazali praktycznie zagrożenia wynikającego ze starej produkcji. Nie oznacza to automatycznie braku wszystkich możliwych późniejszych oddziaływań.
Co G.E.O.S. zalecał badać dalej?
HOKO i obróbka kwasów
Zagęścić próbkowanie, zbadać osadniki HOKO I i II, głębsze warstwy gruntu i wody podziemne. Szczególnie kontrolować metale ciężkie i arsen; w rejonie instalacji gazu wytlewnego również fenol i cyjanki. Sprawdzić przewody, pompownie i historyczne drogi odprowadzania ścieków do Nysy.
NGL - „Góry Oliwne”
Przebadać teren instalacji NGL, budynki oraz grunt wokół nich pod kątem metali ciężkich i arsenu, a przy instalacjach neutralizacji i ścieków rozważyć także pozostałości materiałów wybuchowych. Rurociągi mediów traktować jako możliwe liniowe źródło emisji.
Strzelnica i stanowisko spalania
Wykonać gęstsze badania metali ciężkich, rozpoznać wody podziemne i prowadzić prace z uwzględnieniem możliwości występowania amunicji. Dla stanowiska spalania przewidziano także WWA oraz metaloidy, zwłaszcza arsen.
Energetyka, transport i warsztaty
Hałdy popiołów zbadać przede wszystkim pod kątem metali ciężkich i arsenu. W turbinowniach, garażach, kanałach warsztatowych i rejonie taboru kolejowego analizować oleje mineralne; przy dawnych urządzeniach elektrycznych rozważyć PCB, a w stacjach akumulatorów - oddziaływanie kwasów.
Produkcja prochu
W rejonie walcarek, suszarni i pras najważniejsze były systemy ściekowe i dawne zbiorniki osadów po neutralizacji. Raport zalecał badanie zarówno osadów, jak i otaczającego gruntu.
Wody podziemne
W wielu strefach nie wystarczała próbka powierzchniowa. G.E.O.S. wskazywał potrzebę piezometrów, badań kierunku przepływu i poboru próbek wód, aby ustalić, czy związki rozpuszczalne migrują poza miejsce źródłowe.
Jak czytać te wyniki dzisiaj?
Ekspertyza ma ogromną wartość, ponieważ dokumentuje teren w pierwszej połowie lat 90., gdy nadal można było łączyć zachowane budynki, osadniki, przewody i ślady powierzchniowe z funkcją poszczególnych wydziałów. Pokazuje również, że ryzyko środowiskowe fabryki materiałów wybuchowych nie sprowadzało się do samego prochu. Najwyższe priorytety dotyczyły przede wszystkim chemii kwasów, ścieków, osadów, spalania, energetyki i gospodarki odpadami.
Współczesne Landesamt für Umwelt Brandenburg nadal podkreśla, że dawne obiekty produkcji zbrojeniowej mogą wymagać specyficznej oceny ze względu na nietypowe spektrum substancji i możliwość oddziaływania na glebę oraz wody podziemne. [3] Jest to jednak tylko ogólny kontekst metodologiczny. Nie znaleziono w obecnej kwerendzie publicznego, współczesnego programu badań całego kompleksu DSC Forst-Scheuno po stronie polskiej, który pozwalałby zastąpić wyniki z 1995 r. aktualną mapą stężeń.
Źródła i kwerenda
- [1] Źródło podstawowe: G.E.O.S. Ingenieurgesellschaft mbH, filia Hennigsdorf, „Ekspertyza dotycząca obiektu: Zakłady przemysłu zbrojeniowego - Fabryka amunicji i materiałów wybuchowych Forst”, nr zlecenia 082191, opracowanie kwiecień-listopad 1995, Berlin/Hennigsdorf, 30.11.1995. W szczególności rozdziały 5.1-5.4, 6 i 7.
- [2] Johannes Gutenberg-Universität Mainz, bibliografia Johannesa Preußa: niepublikowana rekonstrukcja DSC Forst z 1994 r.
- [3] Landesamt für Umwelt Brandenburg: Rüstungsaltlasten - kontekst i metodyka tej kategorii terenów.
- [4] Landesumweltamt Brandenburg, Rüstungsaltlasten. Beiträge des Fachseminars am 22. Juni 1995 in Potsdam, Studien und Tagungsberichte, Band 7.
- [5] Brandenburgisches Landeshauptarchiv / Deutsche Digitale Bibliothek: 1800 MUNR 602, Rüstungsaltlastenverdachtsflächen im Land Brandenburg, 1993.
Kwerenda dodatkowa wykonana 4.09.2026. Nie wykorzystano skanów ani ilustracji z ekspertyzy G.E.O.S. jako materiału graficznego. Wszystkie infografiki na podstronie są autorskie.
