Montan Industrie GmbH - WASAG, DSC i Karinhallplan

Nie piramida, lecz układ kilku nakładających się warstw

Co potwierdza Bundesarchiv?

Rekord BArch R 8135/7252 dotyczący badania bilansu Deutsche Sprengchemie za rok zakończony 31 marca 1941 r. wymienia MONTAN oraz związki z WASAG i wskazuje sieć zakładów DSC: Torgelow, Klietz, Kraiburg, Moschwig, Oderberg, Forst, Dreetz i Wolfratshausen. Inne opracowanie oparte na dokumentach procesów norymberskich podaje dodatkowo Geretsried i Dannenwalde.

To ważne, bo pokazuje, że Forst nie był wyjątkiem. Był jednym z wielu miejsc powstałych według podobnego modelu organizacyjnego, w którym państwo mogło budować nowe moce produkcyjne bez klasycznego przejmowania prywatnych koncernów.

Spółka z 1916 r. stała się narzędziem tajnego zbrojenia

MONTAN powstała 3 lutego 1916 r. w Monachium jako zwykła spółka zajmująca się prawami górniczymi i udziałami. Jej późniejsza rola była zupełnie inna. Po okresie powojennym i ograniczeniach wersalskich spółka okazała się wygodnym „płaszczem” prawnym. W latach trzydziestych kontrolę nad nią przejęły struktury związane z Heereswaffenamt. Zamiast występować w obrocie wprost jako armia lub Rzesza, państwo mogło posługiwać się spółką handlową.

Mechanizm ten służył kilku celom jednocześnie. Po pierwsze, ograniczał ryzyko prywatnego przedsiębiorcy: zakład finansowany przez państwo nie obciążał jego bilansu tak jak zwykła inwestycja. Po drugie, pozwalał kierować do fabryk surowce, energię i siłę roboczą według priorytetów zbrojeniowych. Po trzecie, utrudniał zewnętrzne rozpoznanie skali państwowej interwencji. Badania nad podobnymi zakładami mówią o 119 przedsiębiorstwach zorganizowanych do końca wojny w ramach takiego modelu.

Warto podkreślić, że MONTAN pozostawiła ślady również w regionie dzisiejszego zachodniego pogranicza Polski. W Archiwum Państwowym w Zielonej Górze zachowała się księga gruntowa „Grünberg Neustadt, Bd V Bl. 139” dotycząca wprost Verwertungsgesellschaft für Montanindustrie G.m.b.H. München z lat 1905-1942. Nie jest to dokument dotyczący Forst-Scheuno, lecz pokazuje realną obecność spółki w systemie własności nieruchomości na wschodzie ówczesnej Rzeszy.

Przemysłowa strona systemu

WASAG powstała w 1891 r. jako Westfälisch-Anhaltische Sprengstoff-Actien-Gesellschaft. Jej rozwój był szybki: zakłady w Sinsen, Coswig i Reinsdorf zbudowały zaplecze technologiczne obejmujące materiały wybuchowe, nitrocelulozę, prochy i produkty chemiczne. W czasie I wojny światowej produkcja zbrojeniowa gwałtownie wzrosła. Po traktacie wersalskim Reinsdorf zachował szczególną pozycję jako jeden z nielicznych ośrodków, w których nadal wolno było wytwarzać wybrane materiały wojskowe.

W 1934 r. utworzono Deutsche Sprengchemie GmbH. W źródłach dotyczących Forst występuje ona jako spółka operatorska związana z WASAG. Literatura archiwalna podaje zarazem, że DSC znajdowała się w posiadaniu Rzeszy. Nie ma tu sprzeczności: prywatny koncern mógł organizować technologię i zarządzanie, podczas gdy formalna kontrola kapitałowa lub majątkowa była państwowa. To właśnie charakterystyczna cecha systemu.

WASAG nie była jedynym prywatnym partnerem takiej polityki. Równoległy model rozwijała Dynamit AG poprzez Verwertchemie. W rezultacie powstała cała rodzina zakładów, które z zewnątrz wyglądały jak odrębne przedsiębiorstwa, ale były wpięte w centralne zamówienia wojskowe, finansowanie Rzeszy oraz kontrolę Heereswaffenamtu.

Karinhall: od „dramatycznej narady” do planu z 12 lipca 1938 r.

Karinhall - rezydencja Hermanna Göringa w Schorfheide - była nie tylko prywatną posiadłością. W 1938 r. stała się jednym z miejsc spotkań najważniejszych ludzi gospodarki i przemysłu. Źródła procesów norymberskich potwierdzają konferencję Göringa z przedstawicielami przemysłu lotniczego 8 lipca 1938 r. oraz wcześniejsze i późniejsze narady dotyczące gospodarki wojennej. Historyk Alan S. Milward opisuje także „dramatyczną sesję” Göringa, Paula Körnera, Wilhelma Löba i Carla Kraucha, podczas której Krauch przekonał Göringa do gruntownej rewizji planowania czteroletniego.

Cztery dni po konferencji lotniczej, 12 lipca 1938 r., powstał „Wehrwirtschaftlicher neuer Erzeugungsplan”, zwany Krauchplanem lub Karinhallplanem. Carl Krauch - menedżer I.G. Farben i jeden z głównych organizatorów chemicznej mobilizacji Rzeszy - otrzymał decydujący wpływ na rozwój produkcji strategicznej. Plan obejmował paliwa syntetyczne, kauczuk Buna, metale lekkie, stal, proch, materiały wybuchowe i bojowe środki chemiczne.

Dla prochu i materiałów wybuchowych wyznaczono ogromne cele: do 1 października 1940 r. około 12 000 ton prochu, 19 000 ton materiałów wybuchowych i 4 000 ton bojowych środków chemicznych miesięcznie. Późniejsze cele były jeszcze wyższe. Źródła norymberskie pokazują jednak, że zamierzeń nie osiągnięto w terminie z powodu braków maszyn, walut, surowców i pracowników.

W ekspertyzie G.E.O.S. Karinhallplan pojawia się przy opisie planowania Forst i przesunięć harmonogramu. Dla samego Forst podawano wstępnie około 1000 ton prochu miesięcznie, następnie planowano 600 ton dla Zakładu I i 650 ton dla Zakładu II. Te liczby trzeba odróżnić od ogólnorzeszowych celów Karinhallplanu. Zbieżność dat jest jednak znacząca: badania hydrogeologiczne i przygotowanie lokalizacji Forst rozpoczęły się właśnie w 1938 r., gdy program chemiczno-zbrojeniowy został gwałtownie przyspieszony.

Jak system MONTAN-WASAG-DSC materializował się w lesie nad Nysą

G.E.O.S. opisuje Forst jako ogromny, rozproszony organizm przemysłowy. Zamiast jednej fabryki istniały dwa zespoły produkcyjne, cztery strefy nitracji („Nitro-Hills” / „Oilberge”), własne ujęcia wody, kotłownie, energetyka, laboratoria, warsztaty, strzelnica, strefy magazynowe, system kanalizacji i oczyszczania, rozległa sieć dróg oraz kolej zakładowa. Taki układ odpowiada logice zakładów zbrojeniowych budowanych w lesie: rozproszenie zmniejszało skutki wybuchu i bombardowania, a jednocześnie utrudniało rozpoznanie z powietrza.

Wojenny model funkcjonowania był jednak zależny nie tylko od technologii. Dokumenty przytaczane przez G.E.O.S. pokazują chroniczne niedobory pracowników, paliwa i materiałów. W 1940 r. odnotowano brak setek robotników, później zakłady korzystały z robotników przymusowych i więźniów. To kolejny powód, dla którego struktury przedsiębiorstw nie należy przedstawiać wyłącznie jako historii organizacji i finansowania - była ona częścią systemu przymusowej mobilizacji ludzi i zasobów.

Pięć faktów, które pomagają zrozumieć cały system

• MONTAN mogła posiadać fabrykę, sama niczego w niej nie produkując. Jej najważniejszym „produktem” była konstrukcja prawno-majątkowa.
• DSC nie była pojedynczą fabryką. Audyt z 1941 r. pozwala widzieć Forst jako część sieci wielu oddziałów o podobnych rozwiązaniach technicznych.
• Przygotowania do wojny zaczęły się przed wrześniem 1939 r. Karinhallplan, przyspieszone programy chemiczne i badania lokalizacji Forst przypadają na 1938 r.
• WASAG miała doświadczenie z dwóch epok zbrojeniowych. Jej rozwój w I wojnie światowej, szczególna pozycja po Wersalu i ponowna ekspansja w latach trzydziestych stworzyły zaplecze dla DSC.
• Ślady MONTAN można odnaleźć w księgach gruntowych. To pokazuje, że system nie był abstrakcyjnym schematem - materializował się w działkach, budynkach, aktach własności i umowach dzierżawy.

Archiwa niemieckie, polskie i rosyjskie

Źródła podstawowe i linki

1. G.E.O.S. Ingenieurgesellschaft mbH, Ekspertyza dotycząca obiektu: Zakłady przemysłu zbrojeniowego - Fabryka amunicji i materiałów wybuchowych Forst, 30.11.1995. źródło lokalne
2. BArch R 121/5408 - Verwertungsgesellschaft für Montanindustrie, Jahresabschlüsse und Geschäftsberichte.
3. BArch R 3112/88 - Wehrwirtschaftlicher neuer Erzeugungsplan (Karinhallplan), 12.07.1938.
4. BArch R 8135/7252 - Deutsche Sprengchemie GmbH, Berlin: Bd. 3.
5. Landesarchiv Sachsen-Anhalt, I 417 WASAG Coswig, 1914-1947.
6. Nuremberg document 2353-PS - cele Karinhallplanu.
7. Harvard Nuremberg Project - konferencja w Karinhall, 8.07.1938.
8. Szukaj w Archiwach - AP Zielona Góra, księgi gruntowe i zespół DSC Forst.
9. NAC / Wikimedia Commons - fotografia Carinhall z 7.07.1938.