Kompendium dotyczy Forst (Lausitz), Brożka/Scheuno, Döbern i miejsc położonych w promieniu około 20 km. Rozdziela dokument, rejestr, relację świadka i hipotezę badawczą.
Skala i zróżnicowanie
Opracowanie Jürgena Scholza Ausländereinsatz in Forst (Lausitz) 1939–1945 identyfikuje co najmniej 24 miejsca zakwaterowania (25 wraz z obozem żydowskim, 26 po uwzględnieniu Simmersdorfu) oraz co najmniej 80 przedsiębiorstw i instytucji korzystających z pracy cudzoziemców. Ostrożny szacunek dla późnej fazy wojny wynosi około 2 000 osób. Nie jest to liczba wszystkich ludzi przewiezionych przez region w całym okresie.
1 listopada 1942 r.
Jednorazowy wykaz obejmuje 183 „cudzoziemców”, 385 polskich i 779 rosyjskich robotników cywilnych — razem 1 347 osób. Liczb z różnych dat i obszarów nie sumujemy.
Różne statusy
Jeńcy wojenni, robotnicy cywilni, Ostarbeiter, internowani wojskowi i więźniowie podlegali różnym reżimom. W źródłach występują Polacy, obywatele ZSRR, Francuzi, Belgowie, Holendrzy, Włosi, Czesi i Żydzi.
Miejsca w Forst i najbliższej okolicy
Źródła wymieniają m.in. Scheuno‑Ost/Brożek, Sacro (Kommando 438), Simmersdorf (Kommando 168), Hänselhalle, Mix & Genest (Kommando 930), Gut Noßdorf, Domsdorf (Kommando 863), Keune, salę gimnastyczną w Noßdorfie, obozy przy Pförtener Straße, Muskauer Straße/Waldgürtel, w Eulo, przy Hammer & Haebler, Rumsch & Hammer, Bahnmeisterei, Lager Speer i Windhoff. Lokalizacje i nazwy zmieniały się; każdą należy wiązać z datą dokumentu.
Żydowski obóz pracy w Forst/Zasiekach
Karta Bundesarchiv/EVZ dokumentuje obóz pracy przymusowej dla żydowskich mężczyzn w Forst/Zasiekach, funkcjonujący w okresie uznanym od maja 1942 do marca 1943 r. Więźniów kierowano do Munitionslager‑Heidelager. Katalog podaje wariant „Schönost bei Forst”; nie utożsamiamy go automatycznie z napisem „Scheuno‑Ost” na przepustce bez porównania akt lokalnych. Karta Bundesarchiv/EVZ →
Praca przy DSC Forst
Budowa kompleksu ruszyła w 1939 r. Scholz odnotowuje 36 czeskich murarzy, 95 Polaków, grupę 20 jeńców układających kable, pracę przy transporcie, kanalizacji i wodociągach, obsługę lokomotyw przez Francuzów, walcowanie przez Belgów oraz cięcie prętów prochowych przez Niemki i kobiety oznaczane jako Ostarbeiterinnen. W marcu 1942 r. do Forst przybyło 150 rosyjskich robotników cywilnych. Nie zachował się wiarygodny, pełny bilans całej siły roboczej DSC.
Warunki życia, nadzór i represje
Relacje i dokumenty opisują strzeżone obozy, psy wartownicze, przepełnione izby, nierówne racje żywnościowe, segregację opieki medycznej, pracę dzieci oraz represje Gestapo. To doświadczenie nie było jednak identyczne dla każdej grupy i w każdym czasie. W ewidencji głównego cmentarza Scholz znalazł 43 pochówki dorosłych cudzoziemców oraz co najmniej pięcioro dzieci poniżej czwartego roku życia; cztery osoby miały jako ostatni adres Lager Scheuno lub Heidelager. Nie wolno automatycznie przypisywać wszystkich pochowanych do DSC.
Döbern: ewidencja, policja i sprawy karne
Arolsen Archives udostępnia zespół Namenlisten und Schriftwechsel der Gemeinde Döbern/Niederlausitz (sygn. 10008955, lata 1939–1945) oraz formularz Ausländer‑Erfassungsbogen. W hierarchii zespołu 1.2.2.1 widnieje raport policji z Forst i dziewięć jednostek dotyczących spraw karnych cudzoziemców zarejestrowanych w Döbern. Są to potwierdzone tropy archiwalne, lecz bez odczytu każdej jednostki nie przypisujemy konkretnych wykroczeń ani kar. Zobacz hierarchię dokumentów →
Imienne karty obejmują m.in. Janinę Smulską, Stefana Świdorskiego, Aloisa Martynskiego, Wiktorię Gradek, Nadię Peklidną i Lorenza Marcinkowskiego. Sam wpis cudzoziemca do ewidencji nie rozstrzyga jeszcze rodzaju przymusu; biogram wymaga odczytania skanu, pracodawcy, dat i statusu prawnego. Kolekcja Döbern →
Dokument z Frankfurtu nad Odrą — kontekst administracyjny
Źródła i stopień pewności
- Jürgen Scholz, Ausländereinsatz in Forst (Lausitz) 1939–1945, Freie Universität Berlin, 2004 — trzy części opracowania.
- Arolsen Archives, sygn. 10008958 (Döbern).
- Archiv „Zwangsarbeit 1939–1945” — relacje świadków.
- bpb: pojęcia i kategorie pracy przymusowej.
- Oryginały ze zbiorów Fundacji Rokita. Podpisy oddzielają odczyt dokumentu od informacji przekazanej przez właściciela.
Schemat Scheuno‑Ost i szkoły pielęgniarek DRK
Liczby w źródłach — bez sztucznego sumowania
Dokumenty rejestrują różne zjawiska: wydane dowody osobiste, stan mieszkańców w jednym dniu, liczbę skierowań oraz obszar całego urzędu pracy Forst. Dlatego liczby poniżej zachowują datę i zakres. W 1940 r. w Forst wydano 1 525 dowodów osobistych cudzoziemcom, w 1941 r. około 2 400, a do listopada 1942 r. 4 036. Nie oznacza to, że wszystkie te osoby przebywały w mieście jednocześnie. Od listopada 1941 do listopada 1942 przybyło 1 363 rosyjskich robotników cywilnych.
Okręg urzędu pracy Forst — miasto i powiat Sorau
| Data | Cudzoziemcy | w tym Ostarbeiter |
|---|---|---|
| 30 IX 1942 | 5 870 | — |
| 31 III 1943 | 10 274 | 3 419 |
| 30 VI 1943 | 12 473 | 4 175 |
| 31 XII 1943 | 13 271 | 3 946 |
| 30 VI 1944 | 14 556 | 4 689 |
| 30 IX 1944 | 14 538 | 4 356 |
To liczby dla okręgu urzędu pracy, nie dla samego miasta Forst. Scholz ostrożnie przyjmuje dla późnej fazy wojny w samym Forst wielkość mindestens um die 2000 Ausländer
— co najmniej około 2 000 cudzoziemców.
Obozy i komanda — stan źródeł
W lipcu 1944 r. zestawienie miejskie obejmowało 162 włoskich internowanych wojskowych (140 w Hänselhalle i 22 przy Hammer & Haebler), 35 jeńców radzieckich (16 przy Hammer & Haebler i 19 w majątku Noßdorf) oraz 258 Ostarbeiter: Keune 121, Rumsch & Hammer 37, Bahnmeisterei 38, Speer 54 i Windhoff 8. Dopisek 20 osób jest niejednoznaczny. Scheuno nie znalazło się w tym wykazie, dlatego zestawienie nie może być traktowane jako pełna lista regionu.
Komando 438 w Sacro zakwaterowano w sali gospody Woitke; stan zmieniał się od 27 do 65 osób. Komando 168 w Simmersdorfzie leżało przy drodze Forst–Döbern, po prawej stronie linii kolejowej, w kierunku Jethe/Gahry. W czerwcu 1942 r. w Forst działały co najmniej komanda 930, 634 i 863. Plan powiatu Sorau z 1940 r. przewidywał 26 komand dla 1 079 jeńców.
DSC Forst: ludzie, zadania i niedobór rąk do pracy
W kwietniu 1940 r. zakładowi brakowało 885 pracowników, a w marcu 1941 r. budowa w Scheuno potrzebowała natychmiast 560 osób. Prywatni wykonawcy zatrudniali 36 czeskich murarzy, następnie 95 Polaków. W kwietniu 1941 r. 20 jeńców układało kable dla firmy Maximilian Bernard. Jeńców kierowano też do transportu wewnętrznego; Francuzi ogrzewali i obsługiwali lokomotywy zakładowe, Belgowie pracowali przy walcarkach, Polacy przy wodociągach i kanalizacji, a Niemki oraz Ostarbeiterinnen przy cięciu prętów prochowych. W marcu 1942 r. skierowano 150 rosyjskich robotników cywilnych.
W październiku 1943 r. DSC prosiło, aby rosyjska lekarka dr Jantschewskaja udzielała pomocy zweimal wöchentlich
, dwa razy w tygodniu. Została aresztowana 26 czerwca 1944 r. i zwolniona z pracy 7 lipca. Dokumenty dodatku mlecznego dla prac szkodliwych obejmują około 300 pracowników, lecz nie rozstrzygają, ilu było cudzoziemcami.
Luty 1945: załamanie systemu
17 lutego w Forst pozostawało co najmniej 500 cudzoziemców, a kuchnia była czasowo zamknięta. Zarekwirowano 800–1 000 cetnarów ziemniaków w DSC oraz około 2 000 cetnarów w dawnym obozie Betreuungshelferinnen. Belgijskich pracowników DSC zmuszono do marszu w kierunku Beeskow; Ostarbeiter początkowo pozostawiono bez zorganizowanej ewakuacji.
Oryginały i strony opracowania J. Scholza
Udostępnione strony służą kontroli kontekstu i przypisów. Odczyt zachowuje rozróżnienie między dokumentem, wnioskiem autora i ostrożną rekonstrukcją.