Fundacja RokitaStrona głównaPoznaj Gminę BrodyPoznaj Gminę Brody
DSC Forst „Wald” · dziedzictwo przemysłu ukryte w naturze
f Polub nas na Facebooku

Produkcja prochu POL w DSC Forst-Scheuno

Jak w DSC Forst-Scheuno wytwarzano proch bezrozpuszczalnikowy POL: rekonstrukcja G.E.O.S. 1995, Oilbergi, masa surowa, walcowanie, formowanie, suszenie, kontrola i skala produkcji.

Historia Regionu · DSC Forst · Produkcja prochu POL
Źródło podstawowe · 1995

Najpierw: skąd to wiemy?

Podstawą tej podstrony jest ekspertyza G.E.O.S. z 30 listopada 1995 r. Autorzy zestawili archiwalia niemieckie, dokumentację wojskową, zdjęcia lotnicze, oględziny terenu oraz wcześniejszą rekonstrukcję zespołu Johannesa Preußa z 1994 r. Ta wcześniejsza praca jest dziś potwierdzona w oficjalnej bibliografii Uniwersytetu Jana Gutenberga w Moguncji: liczyła 141 stron, zawierała 36 opisów budynków i plan 1:5000.

To rozróżnienie jest ważne: raport Preußa z 1994 r. zamówiła G.E.O.S. Ingenieurgesellschaft w Freibergu. Natomiast przedstawiona tutaj ekspertyza G.E.O.S. z 1995 r. została wykonana na zlecenie administracji landu Brandenburgia.

Nie jedna hala, lecz łańcuch rozproszonych stref

W obu częściach zakładu powtarzał się podobny układ funkcji. Niebezpieczne operacje rozdzielono między osobne budynki, wały i strefy. Surowce oraz półprodukty przemieszczały się pomiędzy wydziałami, a cały kompleks spinały drogi, tory, sieci wodne, energetyczne i technologiczne.

Autorski schemat ośmiu etapów produkcji prochu POL w DSC Forst-Scheuno
Uproszczony schemat autorski. Pokazuje kolejność funkcji, a nie parametry technologiczne.

Od nitrocelulozy do surowej masy

Fakt źródłowy

Nitroceluloza

Ekspertyza opisuje nitrocelulozę jako surowiec dostarczany do zakładu i przygotowywany przed dalszym przetwarzaniem. Na miejscu następowały rozdrabnianie i homogenizacja, kontrola wilgotności oraz przygotowanie materiału do kolejnych operacji.

G.E.O.S. identyfikuje osobne obiekty tej fazy. Sam fakt rozdzielenia jej od mieszania i ugniatania dobrze pokazuje logikę całej fabryki: każdy krok miał własną, wydzieloną przestrzeń.

Fakt + rekonstrukcja G.E.O.S.

Oilbergi i półprodukt NGL

W Forst działały cztery zespoły instalacji nazywane w źródłach „Nitro Hills” lub „Górami Oliwnymi”; na stronie Fundacji używamy nazwy Oilbergi. Wytwarzano tam ciekły składnik energetyczny wykorzystywany następnie przy produkcji POL. W miarę trwania wojny część instalacji dostosowano do innego surowca z tej samej grupy technologicznej.

G.E.O.S. rekonstruuje wewnętrzny przebieg tej gałęzi częściowo przez analogię. Dla zwiedzającego najważniejsze jest rozpoznanie funkcji: Oilberg nie był „magazynem”, lecz zespołem kolejnych, przestrzennie rozdzielonych operacji.

Mieszanie, ugniatanie i walcowanie

Mieszanie

Przygotowana nitroceluloza łączona była w wydzielonych mieszalniach z ciekłym półproduktem oraz dodatkami technologicznymi. Celem było otrzymanie jednorodnej surowej masy.

Ugniatanie

Kolejna faza służyła dalszemu ujednorodnieniu materiału i kontroli partii. G.E.O.S. rozpoznaje osobne budynki ugniatania i podkreśla znaczenie kontroli jakości już na tym etapie.

Walcowanie

Masa była następnie walcowana: najpierw wstępnie, później dokładniej. Celem było usunięcie części wody, zagęszczenie materiału i uzyskanie pasów nadających się do dalszego formowania.

94 walcarki etapu wstępnego rozpoznane przez G.E.O.S.
26 walcarek dalszego, dokładniejszego walcowania
2 części zakładu z powtarzającymi się blokami produkcyjnymi

Dwie główne drogi dalszego formowania

Rekonstrukcja o wysokim prawdopodobieństwie

Proch listkowy

Po walcowaniu materiał przechodził przez cięcie i wykrawanie, a następnie mieszanie partii, sortowanie, obróbkę powierzchniową, przesiewanie i odpylanie. G.E.O.S. zaznacza, że dla części budynków cięcia i wykrawania ich dokładnego przypisania w Forst nie udało się ustalić - dlatego nie przedstawiamy lokalizacji tych etapów jako pewnych.

Fakt źródłowy

Proch rurkowy i prasowanie

Druga gałąź prowadziła przez prasowanie, późniejsze mieszanie partii i suszenie. Opracowanie identyfikuje rozbudowaną grupę budynków pras oraz osobne zespoły suszarni. W podsumowaniu G.E.O.S. pojawiają się też inne formy produktu, m.in. proch pręcikowy i wypraski rakietowe.

Najistotniejszy jest jednak sam schemat: po wspólnych etapach wytwarzania masy dalsza obróbka rozdzielała się zależnie od wymaganej postaci gotowego materiału.

Kontrola nie kończyła się przy pakowaniu

Laboratorium

Zakład posiadał własne laboratorium. G.E.O.S. wiąże je z analizami półproduktów oraz systemem zapewnienia jakości prochu. Kontrola była więc obecna na kilku etapach, nie dopiero przy gotowym wyrobie.

Strzelnica zakładowa

Na terenie kompleksu działała również strzelnica próbna. Wykonywano tam testy związane z bezpieczeństwem i właściwościami użytkowymi prochu. Ekspertyza opisuje osobne obiekty laboratorium przeciwpożarowego, przygotowania pocisków, punktów pomiarowych i zaplecza strzelnicy.

Skala: 38 526 ton w zachowanym zestawieniu

Tabela 17 ekspertyzy G.E.O.S. pokazuje, jak szybko rosła produkcja. Z 3,3 tys. ton w okresie 1941/42 zakład doszedł do średniego tempa przekraczającego 1,3 tys. ton miesięcznie w części 1944 r. Łączna wielkość w zachowanym zestawieniu wynosi 38 526 ton.

Wykres wielkości produkcji prochu POL w DSC Forst od 1941 do początku 1945 roku
Wartości z tabeli 17 G.E.O.S. 1995. Poszczególne okresy mają różną długość, dlatego wykres pokazuje produkcję okresową, a podpisy podają średnią miesięczną.
OkresProdukcja ogółemŚrednia miesięczna
1941/19423 299,7 t275 t
1942/19438 758,0 t729,8 t
1943/194413 667,0 t1 138,9 t
IV-VIII 19446 523,0 t1 304,6 t
IX 1944-I 19456 268,0 t1 253,6 t

Niewidoczne zaplecze produkcji

Kwasy i HOKO

Zużyte mieszaniny kwasowe kierowano do wydzielonych instalacji oczyszczania i odzysku. Osobny kompleks HOKO służył gospodarce kwasowej. To jedna z części zakładu, która później okazała się szczególnie ważna dla badań skażenia środowiska.

Woda i energia

Dwie części zakładu miały własne zaplecze energetyczne. System wodny opierał się na 28 studniach rozpoznanych w dokumentacji. Woda była potrzebna zarówno technologicznie, jak i do chłodzenia.

Transport

Rozproszoną fabrykę spinała kolej zakładowa, drogi, rampy i transport wewnętrzny. Bez tego systemu odległe od siebie strefy produkcyjne nie mogłyby funkcjonować jako jeden zakład.

Szczegółowe liczby dotyczące dróg, bocznic, studni, energetyki i kanalizacji pozostają rozwinięte na osobnej podstronie Informacje techniczne.

Produkcja to także ludzie

Wojenne zapisy przytoczone przez G.E.O.S. pokazują niedobory personelu już podczas rozruchu zakładu, a także obecność pracowników cudzoziemskich i jeńców. Dlatego techniczna rekonstrukcja nie może przesłonić warunków, w jakich działała gospodarka zbrojeniowa III Rzeszy. Ten wątek Fundacja rozwija osobno w materiałach o pracy przymusowej, Forst w okresie III Rzeszy i historii powstania DSC.

Co jest pewne, a co odtworzone?

Infografika wyjaśniająca podział na fakt źródłowy, rekonstrukcję i kontekst
Podział zastosowany w całym opracowaniu Fundacji Rokita.

Fakt źródłowy

Układ funkcjonalny zakładu, Oilbergi, walcownie, prasy, suszarnie, laboratorium, strzelnica, HOKO, infrastruktura oraz wartości produkcji mają bezpośrednią podstawę w dokumentacji zebranej przez G.E.O.S.

Rekonstrukcja

G.E.O.S. sam informuje, że część szczegółowego przebiegu procesu Forst odtworzono przez analogię do innych zakładów DSC/WASAG. Dotyczy to zwłaszcza niektórych przypisań budynków i szczegółowego ciągu operacji.

Kontekst zewnętrzny

JGU Mainz, Bundesarchiv, Archiwum Państwowe w Zielonej Górze i Landesarchiv Sachsen-Anhalt potwierdzają istnienie rekonstrukcji, pozycję Forst w sieci DSC oraz zaplecze organizacyjne WASAG. Nie traktujemy ich jako niezależnego potwierdzenia każdego detalu technologicznego.

Źródła i weryfikacja

Podstrona rozdziela informacje potwierdzone, rekonstrukcję G.E.O.S. i kontekst porównawczy. Nie przypisujemy źródłom zewnętrznym szczegółów, których one same nie dokumentują.

G.E.O.S. Ingenieurgesellschaft mbH, „Ekspertyza dotycząca obiektu: Zakłady przemysłu zbrojeniowego - Fabryka amunicji i materiałów wybuchowych Forst”, Berlin/Hennigsdorf, 30.11.1995.Źródło podstawowe dla samego Forst-Scheuno; szczególnie rozdz. 4.4 i tabela 17.Otwórz / Open →
Johannes Gutenberg-Universität Mainz - bibliografia Johannesa Preußa.Potwierdza niepublikowaną rekonstrukcję Forst z 1994 r.: 141 s., 38 tabel, 12 ilustracji, 36 opisów budynków, plan 1:5000; zamawiający GEOS Freiberg.Otwórz / Open →
Archiwum Państwowe w Zielonej Górze, zespół 89/1299/0.Potwierdza identyfikację zakładu w Zasiekach jako filii Deutsche Sprengchemie oraz relację DSC-WASAG/Dynamit AG-MONTAN; sam zespół zawiera głównie przepustki pracowników.Otwórz / Open →
Bundesarchiv, BArch R 8135/7252 - Deutsche Sprengchemie GmbH, Berlin: Bd. 3.Audyt roczny wymienia Forst wśród zakładów filialnych DSC; źródło organizacyjne, nie instrukcja technologiczna Forst.Otwórz / Open →
Landesarchiv Sachsen-Anhalt, I 417 WASAG Coswig, 1914-1947.Kontekst historii i zasobu archiwalnego WASAG.Otwórz / Open →
HLNUG, Handbuch Altlasten, Band 4: Rüstungsaltstandorte, Teil 1-2 (1996).Potwierdza metodę historyczno-opisowej rekonstrukcji dawnych zakładów zbrojeniowych i wykorzystanie materiałów o dawnych procesach produkcyjnych.Otwórz / Open →

Urządzenia udokumentowane fotograficznie

Walcarka z układem deszczownicy i fotokomórką — oryginalny kadr.
Walcarka z układem deszczownicy i fotokomórką — oryginalny kadr.
Walcarka: materiał ze zbiorów Fundacji Rokita.
Walcarka: materiał ze zbiorów Fundacji Rokita.
Ugniatarka: materiał ze zbiorów Fundacji Rokita.
Ugniatarka: materiał ze zbiorów Fundacji Rokita.